Οι εκλογές δεν κερδίζονται από την αντιπολίτευση, χάνονται από την εξουσία! Άρθρο του Θανάση Παπαμιχαήλ Επικοινωνιολόγου-Συγγραφέα Οδηγών Πολιτικής Αυτοβελτίωσης

Στην πολιτική επικοινωνία υπάρχει ένας κανόνας που οι περισσότεροι υποψήφιοι αρνούνται να δεχτούν ότι οι εκλογές δεν τις κερδίζει η αντιπολίτευση, τις χάνει η κυβέρνηση. Ο ψηφοφόρος δεν πηγαίνει στην κάλπη για να ανταμείψει όποιον υπόσχεται περισσότερα. Πηγαίνει για να κρίνει όποιον κυβερνά.

Η αντιπολίτευση, όσο καλή κι αν είναι, παραμένει μια υπόθεση εργασίας. Η κυβέρνηση είναι μια πραγματικότητα  με προβλήματα, όπως ακρίβεια,διαπλοκή,διαφθορά και πολλά άλλα, που ο πολίτης βλέπει καθημερινά. Κάθε αστοχία γίνεται κεφάλαιο για τον αντίπαλο, και κάθε επικοινωνιακό λάθος της εξουσίας κοστίζει περισσότερο από οποιοδήποτε σύνθημα της αντιπολίτευσης.

Στην τοπική αυτοδιοίκηση ο κανόνας γίνεται απόλυτος. Ο δήμαρχος δεν είναι πρόσωπο της τηλεόρασης, είναι ο γείτονας που κρίνεται κάθε μέρα στο πεζοδρόμιο, στο καφενείο, στην ουρά των υπηρεσιών του δήμου. Δεν υπάρχει απόσταση, δεν υπάρχει άλλοθι, δεν υπάρχει η κεντρική εξουσία φταίει, που να αντέχει για πέντε χρόνια. Ο πολίτης θυμάται τον λάκκο που δεν έκλεισε, την υπόσχεση που ξεχάστηκε, τον δήμαρχο που εμφανίστηκε μόνο στις προεκλογικές περιόδους.

Τα στοιχεία του 2023 δείχνουν προς αυτή την κατεύθυνση. Παράδειγμα, στον δεύτερο γύρο στην Αττική, από τις 21 αναμετρήσεις όπου συμμετείχαν εν ενεργεία δήμαρχοι, επανεξελέγησαν μόνο 4. Ο Κώστας Μπακογιάννης έχασε από τον Χάρη Δούκα, έχοντας χάσει και χιλιάδες ψήφους σε σχέση με τον πρώτο γύρο. Οι αντίπαλοι έκαναν συμμαχίες, ναι. Όμως οι συμμαχίες χτίζονται πάνω σε μια διάθεση που έχει ήδη δημιουργηθεί από τη διοίκηση.

Τι σημαίνει αυτό για όποιον διεκδικεί; Ότι δεν αρκεί να είσαι καλύτερος. Πρέπει να είσαι ορατός, αξιόπιστος και έτοιμος τη στιγμή που ο πολίτης θα αναζητήσει εναλλακτική. Η αντιπολίτευση δεν δημιουργεί τη δυσαρέσκεια, την οργανώνει. Την κάνει πρόταση, πρόσωπο και ιστορία. Όποιος μπαίνει στη μάχη νωρίς, με σαφές μήνυμα και συνεπή παρουσία, είναι αυτός που θα βρεθεί εκεί όταν η εξουσία κάνει το λάθος της.

Και για όσους κυβερνούν; Το δίδαγμα είναι αντίστροφο. Η επανεκλογή δεν χτίζεται τον τελευταίο χρόνο με εγκαίνια και αναρτήσεις. Χτίζεται κάθε μέρα, με έργο που φαίνεται, με λόγο που εξηγεί και με την ταπεινότητα να ακούς πριν σε ακούσουν οι άλλοι. Όποιος επικοινωνεί μόνο όταν χρειάζεται ψήφους, έχει ήδη χάσει την εμπιστοσύνη που χρειάζεται.

Οι εκλογές είναι δημοψήφισμα για το παρόν πριν γίνουν διαγωνισμός υποσχέσεων για το μέλλον. 

Και στη μάχη του 2028,με το νέο εκλογικό νόμο, όσοι το καταλάβουν αρκετά νωρίς, είτε από τη θέση του δημάρχου είτε από τη θέση του αντιπάλου, θα έχουν το προβάδισμα που κανείς δεν μπορεί πια να αγοράσει την τελευταία στιγμή.

 

Αναποφασιστοι δεν υπάρχουν. Υπάρχουν "αναποφάσιστοι" που περιμένουν να δουν πού γέρνει η ζυγαριά! Άρθρο του Θανάση Παπαμιχαήλ Επικοινωνιολόγου-Συγγραφέα Οδηγών Πολιτικής Αυτοβελτίωσης

Στις δημοσκοπήσεις, ο αναποφάσιστος είναι ο πιο πολυσυζητημένος και ο πιο παρεξηγημένος ψηφοφόρος. Κάθε φορά που βγαίνει μια μέτρηση, τα ποσοστά των "αναποφάσιστων" αναλύονται σαν να πρόκειται για πολίτες που στέκονται μπροστά σε ένα δίλημμα και δεν έχουν κρίνει ακόμη. Η πραγματικότητα, ειδικά στην αυτοδιοίκηση, είναι διαφορετική. 

Οι περισσότεροι από αυτούς δεν είναι αναποφάσιστοι. Είναι κρυψίνοες και καιροσκόποι.

Έχουν ήδη αποφασίσει. Απλώς δεν το λένε. Κάποιοι δεν θέλουν να έρθουν σε αντιπαράθεση με τον γείτονα, τον συνάδελφο ή τον πελάτη τους. Άλλοι εξαρτώνται, πραγματικά ή νομίζουν ότι εξαρτώνται, από τον δήμο, από μια θέση, από μια εξυπηρέτηση. Άλλοι πάλι δεν εμπιστεύονται τον ερωτώντα και απαντούν με το ασφαλές "δεν ξέρω".

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη κατηγορία, πιο ενδιαφέρουσα και είναι οι επιτήδειοι καιροσκόποι. Δεν κρύβονται από φόβο, κρύβονται από σχέδιο. Παρακολουθούν, μετρούν δυνάμεις και περιμένουν. Δεν θέλουν να πάνε απο την αρχή, με τον νικητή, θέλουν να πάνε με τον νικητή την κατάλληλη στιγμή, ώστε να εισπράξουν το μέγιστο αντάλλαγμα. Όσο πιο καθαρά φανεί η κλίση της ζυγαριάς, τόσο πιο βέβαιη η επιλογή τους, και τόσο πιο ακριβή η στήριξή τους.

Τι σημαίνει αυτό για τον υποψήφιο; 

Πρώτον, ότι το ποσοστό των αναποφάσιστων δεν είναι "αδιάθετο κοινό" που κερδίζεται με περισσότερες ομιλίες. Είναι ένα μείγμα σιωπηλών υποστηρικτών και στρατηγικών παικτών, και ο καθένας θέλει διαφορετική αντιμετώπιση. Δεύτερον, ότι η δυναμική μετράει περισσότερο από το περιεχόμενο. Όταν ο κόσμος που περιμένει να δει κίνηση, οργάνωση και αυτοπεποίθηση, αρχίζει να εκδηλώνεται. Όταν δει δισταγμό, μένει στην αναμονή ή πηγαίνει αλλού.

Τρίτον, και πιο σημαντικό ειναι ότι ο υποψήφιος πρέπει να πληρώνει την καθυστέρηση. Όποιος έρχεται τελευταίος δεν δικαιούται τα ίδια με όποιον ήρθε όταν ο αγώνας ήταν δύσκολος. Η ανταμοιβή της πίστης πρέπει να φαίνεται, αλλιώς οι καιροσκόποι μαθαίνουν ότι η αναμονή αποδίδει.

Πώς διαβάζεται λοιπόν μια δημοσκόπηση; Όχι μόνο από το πρώτο νούμερο, αλλά από την κίνηση των αναποφάσιστων ανά περιοχή, ηλικία και κοινωνική ομάδα. Αν το ποσοστό τους μένει υψηλό σε μια γειτονιά όπου ο υποψήφιος είναι γνωστός, πιθανότατα δεν πρόκειται για άγνοια. Πρόκειται για αναμονή. Και η αναμονή διαχειρίζεται μόνο με δύο τρόπους, με ορατή δύναμη και με σαφείς κανόνες για το τι κερδίζει όποιος στηρίξει νωρίς.

Η σιωπή στην πολιτική δεν είναι σχεδόν ποτέ ουδέτερη ή τυχαία. Οι δημοσκοπήσεις λοιπόν δεν δείχνουν πάντα πού βρίσκεται ο κόσμος. Συχνά δείχνουν πού διστάζει να εκδηλωθεί. 

Και η διαφορά ανάμεσα στα δύο είναι ακριβώς εκεί όπου κερδίζονται οι εκλογές.

 

"Είναι νωρίς;" Αυτή η φράση έχει κοστίσει δημαρχίες! Άρθρο του Θανάση Παπαμιχαήλ Επικοινωνιολόγου- Συγγραφέα Οδηγών Πολιτικής Αυτοβελτίωσης

Σε κάθε συζήτηση με υποψήφιους δημάρχους ακούω την ίδια φράση. «Είναι νωρίς, έχουμε καιρό". Είναι η πιο επικίνδυνη πρόταση της τοπικής πολιτικής. Ο χρόνος δεν είναι ουδέτερος. Δουλεύει είτε για σένα είτε εναντίον σου.

Ο νέος εκλογικός νόμος άλλαξε τους κανόνες. Καταργείται ο δεύτερος γύρος και δήμαρχοι και περιφερειάρχες αναδεικνύονται από την πρώτη Κυριακή. Δεν υπάρχει δεύτερη ευκαιρία, ούτε περιθώριο για διόρθωση. Ένα σύστημα που απαιτεί ευρείες συμμαχίες και καθαρό ποσοστό από την πρώτη κάλπη δεν χτίζεται σε λίγους μήνες. Χρειάζονται χρόνια ζύμωσης με την κοινωνία και συστηματική οικοδόμηση αξιοπιστίας.

Ο πολίτης έχει αλλάξει. Ενημερώνεται ψηφιακά, συγκρίνει και απαιτεί επαγγελματισμό. Η καμπάνια στα social media, το πολιτικό περιεχόμενο, η ανάλυση των τοπικών προβλημάτων και η επαφή πόρτα-πόρτα απαιτούν πόρους και δομή, και πάνω απ' όλα χρόνο.

Το ίδιο ισχύει για την ομάδα σου. Τα σοβαρά πρόσωπα της τοπικής κοινωνίας δεν περιμένουν την τελευταία εβδομάδα για να δεσμευτούν. Δέχονται προτάσεις νωρίς και από πολλούς συνδυασμούς ταυτόχρονα. Όποιος καθυστερήσει θα στελεχώσει το ψηφοδέλτιό του με ό,τι περισσέψει. Ομάδα δεν χτίζεις την ώρα του αγώνα. Θα ξεκινούσες προπόνηση την παραμονή ενός αγώνα ταχύτητας;

Εν τω μεταξύ, οι αντίπαλοί σου δεν περιμένουν. Χτίζουν αθόρυβα συμμαχίες σε γειτονιές, συλλόγους και τοπικούς φορείς. Μέχρι να ακούσουν οι πολίτες τις δικές σου προτάσεις, μπορεί να έχουν ήδη πάψει να ακούνε, γιατί κάποιος άλλος βρίσκεται στη γειτονιά τους εδώ και μήνες. Όταν ξυπνήσεις, το γήπεδο θα είναι πιασμένο.

Η λύση δεν είναι ο πανικός. Είναι η πειθαρχημένη εκκίνηση. Όχι "ξεκίνα τώρα τα πάντα", αλλά ένας συγκεκριμένος στόχος κάθε φορά. Πρώτη χαρτογράφηση των προβλημάτων του δήμου μέσα σε έναν μήνα. Λίστα με τα βασικά πρόσωπα που θέλεις στην ομάδα σου.

Η νίκη στην αυτοδιοίκηση δεν κρίνεται τη νύχτα των εκλογών, αλλά πολύ πριν ανοίξουν οι κάλπες. Όποιος το καταλάβει νωρίς, ελέγχει το παιχνίδι. Όποιος το θυμηθεί την τελευταία στιγμή, θα παρακολουθεί τους άλλους να κερδίζουν.

Δεν είναι νωρίς. Είναι ακριβώς τώρα η ώρα.

Πολιτικός ή πολιτικάντης; Στην αυτοδιοίκηση δεν χωράνε προσωπεία! Άρθρο του Θανάση Παπαμιχαήλ Επικοινωνιολόγου-Συγγραφέα Οδηγών Πολιτικής Αυτοβελτίωσης

Τριάντα χρόνια δίπλα σε υποψηφίους, κυρίως στην αυτοδιοίκηση, μου έμαθαν κάτι που δεν γράφεται σε κανένα εγχειρίδιο. Τον πολιτικό και τον πολιτικάντη τούς ξεχωρίζεις πολύ πριν από τις κάλπες, αν ξέρεις τι να κοιτάξεις. Στον δήμο η διαφορά φαίνεται καθαρότερα από οπουδήποτε αλλού. Ο δημότης σε συναντά στον φούρνο, στο καφενείο, στην ουρά της υπηρεσίας. Εκεί δεν χωράνε προσωπεία.

Ο πραγματικός πολιτικός ξεκινά από το "γιατί". Έχει δει ένα πρόβλημα στον τόπο του, έναν δρόμο που δεν φωτίζεται, μια γειτονιά που αδειάζει, μια υπηρεσία που ταλαιπωρεί, και θέλει να το λύσει. Η θέση είναι εργαλείο. 

Ο πολιτικάντης ξεκινά από το "τι θα κερδίσω". Η θέση είναι ο σκοπός και οι αρχές προσαρμόζονται στο συμφέρον.

Ο πρώτος λέει την αλήθεια, ακόμη κι όταν κοστίζει. Αντέχει να πει "όχι" σε έναν δημότη, σε έναν σύλλογο, σε έναν φίλο. Ο δεύτερος λέει στον καθένα ό,τι θέλει να ακούσει και ελπίζει ότι κανείς δεν θα συγκρίνει. 

Στην αυτοδιοίκηση όμως όλοι συγκρίνουν, γιατί όλοι γνωρίζονται.

Ο πολιτικός χτίζει ομάδα με ικανούς ανθρώπους, ακόμη κι αν είναι καλύτεροί του. 

Ο πολιτικάντης χτίζει κύκλο υποτακτικών και πελατεία. 

Η πολιτική του είναι συναλλαγή και η εξυπηρέτηση με αντάλλαγμα την ψήφο.

Διαφέρουν και στον χρόνο. 

Ο πολιτικός σχεδιάζει για μια πενταετία, για μια δεκαετία, ξέροντας ότι το έργο ίσως φανεί όταν δεν θα κάθεται πια στο γραφείο. Ο πολιτικάντης ζει για την επόμενη φωτογραφία και τα επόμενα εγκαίνια.

Διαφέρουν και στην ευθύνη. 

Όταν κάτι στραβώσει, ο πραγματικός πολιτικός λέει "εγώ". Όταν πετύχει κάτι, λέει "εμείς". Ο πολιτικάντης κάνει το αντίθετο.

Σε αυτά τα τριάντα χρόνια έχω δει και κάτι που με κάνει να αισιοδοξώ. 

Υποψήφιους χωρίς δίκτυα, χωρίς χρήματα, χωρίς όνομα, να κερδίζουν επειδή ήταν αληθινοί και είχαν σαφές μήνυμα. 

Ο πολιτικάντης συχνά επικοινωνεί πιο εντυπωσιακά, αλλά η εντυπωσιακή επικοινωνία δεν αντικαθιστά την εμπιστοσύνη. Την εμπιστοσύνη την κερδίζεις με πράξεις και με συνέπεια, πολύ πριν ανοίξουν οι κάλπες.

Γι' αυτό λέω σε όσους θέλουν να διεκδικήσουν μια θέση στην αυτοδιοίκηση.

Μην ρωτάτε πρώτα "πώς θα με ψηφίσουν;". Ρωτήστε "τι θα αλλάξω;". 

Και λέω στους δημότες: ρωτήστε τι έκανε ο υποψήφιος όταν δεν τον συνέφερε κάτι, τι έλεγε πριν από την προεκλογική περίοδο, ποιοι τον ακολουθούν και γιατί.

Η αυτοδιοίκηση είναι το πιο κοντινό πρόσωπο της πολιτικής.  Όταν εκεί κερδίζει ο πολιτικός, κερδίζει όλη η κοινωνία.

 

Ο τηλεοπτικός μαϊντανός δεν κέρδισε ποτέ εκλογές! Άρθρο του Θανάση Παπαμιχαήλ Επικοινωνιολόγου-Συγραφέα Οδηγών Πολιτικής Αυτοβελτίωσης

Ζούμε εποχή κρίσιμων πολιτικών εξελίξεων, με το ενδεχόμενο πρόωρης προσφυγής στις κάλπες να παραμένει ανοιχτό. Και τα επιτελεία πολιτικών και υποψηφίων έχουν ήδη επιδοθεί στους δικούς τους "μιντιακούς αγώνες", με στόχο λίγα λεπτά αναγνωρισιμότητας για τον επικεφαλής τους. Η λογική είναι γνώριμη. 

Όσο περισσότερο φαίνομαι, τόσο περισσότερο υπάρχω.

Παλιότερα, η συνταγή αυτή έφερνε όντως κάποια αποτελέσματα. Με τον καιρό όμως αποδείχθηκε ότι η μη στοχευμένη ή υπερβολική έκθεση κάνει περισσότερο κακό παρά καλό. Δεν είναι τυχαίο που ο λαός βάφτισε τους σταθερούς θαμώνες των πάνελ "τηλεοπτικό μαϊντανό" και "τηλεοπτική γλάστρα". Και οι δύο στολίζουν το πιάτο, κανείς όμως δεν παραγγέλνει το πιάτο για χάρη τους.

Το πρόβλημα είναι δομικό. Μια τυπική συμμετοχή σε ενημερωτική εκπομπή σημαίνει δύο ή τρία λεπτά ανάμεσα σε διακοπές, επικαλύψεις φωνών και έναν παρουσιαστή που κοιτάζει το ρολόι. Εκεί ο πολιτικός δεν προλαβαίνει να αναπτύξει τις απόψεις του ούτε να περάσει το μήνυμά του στους εν δυνάμει ψηφοφόρους. Αν πάλι θέλει να ακουστεί, του μένει ο πειρασμός της βαρύγδουπης ή προκλητικής δήλωσης, που θα "ανάψει" το πάνελ. Ανάβει, πράγματι. Το πρόβλημα είναι ότι καίει πρώτα εκείνον.

Γιατί στις μέρες μας μία και μόνο αποτυχημένη τηλεοπτική παρουσία μπορεί να τον ακολουθεί σε όλη του τη ζωή. Το απόσπασμα γίνεται βίντεο, το βίντεο viral, το viral ανεξίτηλο στίγμα. Το ίντερνετ δεν συγχωρεί και, κυρίως, δεν ξεχνά. Ό,τι ειπώθηκε σε ζωντανή μετάδοση στις 10 το βράδυ θα σχολιάζεται στο καφενείο και σε πέντε χρόνια.

Η λύση δεν είναι η εξαφάνιση. Είναι η στόχευση. Ο υποψήφιος χρειάζεται λιγότερες εμφανίσεις, αλλά σωστές: με σαφές μήνυμα, με προετοιμασία και με κοινό που πράγματι ψηφίζει στην περιοχή του. Μια συνέντευξη σε ένα τοπικό μέσο, με χρόνο και θέμα που αφορά τους δημότες, αξίζει περισσότερο από δέκα φευγαλέες παρουσίες σε εθνικό πάνελ.

Ένας προπονητής δεν στέλνει τον αθλητή του σε κάθε αγώνα. Τον στέλνει σε αυτούς που μπορεί να κερδίσει. Το ίδιο ισχύει και στην πολιτική επικοινωνία. O στόχος δεν είναι να φανείς, αλλά να πείσεις. Και για να πείσεις, χρειάζεσαι κάτι που δεν το προσφέρει κανένα πάνελ. Χρόνο, σαφήνεια και μήνυμα.

Γιατί, όπως έλεγε και μια παλιά συνταγή, ο μαϊντανός ταιριάζει σε όλα τα φαγητά. Κανείς όμως δεν έχει εκλέξει ποτέ μαϊντανό βουλευτή ή δήμαρχο.

 

Η "σιωπηλή δύναμη" , ο εφιάλτης του πολιτικού κατεστημένου! Άρθρο του Θανάση Παπαμιχαήλ Επικοινωνιολόγου-Συγγραφέα Οδηγών Πολιτικής Αυτοβελτίωσης

 Υπάρχει μια δύναμη που δεν ψηφίζει, δεν φωνάζει, δεν κατεβαίνει στους δρόμους. Κάθεται στον καναπέ και παρακολουθεί με ψυχρή απογοήτευση. Και οι πολιτικοί, που μετρούν μόνο τα κουκιά της πελατειακής τους βάσης, την έχουν ξεγράψει.

Γιατί αυτή η "σιωπηλή παράταξη", το εκρηκτικό κοκτέιλ της μαζικής αποχής και της αδιευκρίνιστης ψήφου, είναι ο μεγαλύτερος φόβος του πολιτικού συστήματος. Δεν είναι απλώς αδιαφορία. Είναι μια ηχηρή, σιωπηλή απόρριψη. Μια ολόκληρη κοινωνία που αρνείται να νομιμοποιήσει έναν θίασο που δεν την εκπροσωπεί.

Όταν η αποχή ξεπερνάει σταθερά το 40% σε κρίσιμες αναμετρήσεις, δεν μιλάμε για απλή τεμπελιά. Μιλάμε για αποσιώπηση. Πρόσθεσε σε αυτούς τους "αόρατους" τους αναποφάσιστους, αυτούς που ταλαντεύονται μέχρι την τελευταία στιγμή επειδή δεν έχουν ακούσει ούτε μία λέξη αλήθειας. Μαζί, αυτοί οι δύο κόσμοι αποτελούν τη μεγαλύτερη πολιτική δύναμη της χώρας. Ανοργάνωτη, απρόβλεπτη και έτοιμη να γκρεμίσει τις βεβαιότητες.

Το σύστημα βολεύεται με την αποχή. Ο κομματικός στρατός, ο εξαρτημένος ψηφοφόρος και οι πελατειακοί μηχανισμοί είναι πάντα συνεπείς στο ραντεβού τους στην κάλπη, γιατί έχουν συμφέροντα να υπερασπιστούν. Η αποχή είναι πολυτέλεια που εξυπηρετεί τους λίγους και ισχυρούς, οι οποίοι ξέρουν ότι όσο ο κόσμος μένει σπίτι, οι καρέκλες τους είναι ασφαλείς.

Αλλά ο ανεξάρτητος πολίτης που απέχει δεν είναι πολιτικά νεκρός. Είναι απλώς ανικανοποίητος. Η "αδιευκρίνιστη ψήφος" δεν είναι σύγχυση, είναι έλλειψη προσφοράς. Είναι ζήτηση για αλήθεια που δεν βρίσκει καμία πολιτική απάντηση.

Αν αυτή η τεράστια μάζα αποφασίσει μια μέρα να σηκωθεί από τον καναπέ, οι ισορροπίες θα διαλυθούν σε δευτερόλεπτα. Τα ποσοστά θα καταρρεύσουν, τα "κάστρα" θα πέσουν και κανένα exit poll δεν θα μπορεί να προβλέψει το χάος.

Ο καναπές δεν είναι ουδέτερο έδαφος, είναι χαρακώματα. Και όταν ο αντισυμβατικός, οργισμένος και απαξιωμένος πολίτης αποφασίσει ότι η σιωπή του δεν πιάνει τόπο, η νύχτα των εκλογών θα γίνει ο εφιάλτης του πολιτικού κατεστημένου.

 

Εξουσία χωρίς εναλλαγή, δημοκρατία χωρίς οξυγόνο! Άρθρο του Θανάση Παπαμιχαήλ Επικοινωνιολόγου-Συγγραφέα Οδηγών Πολιτικής Αυτοβελτίωσης

Η δημοκρατία δεν κρίνεται μόνο από το πώς κερδίζεται η εξουσία, αλλά και από το πώς παραδίδεται. Η εναλλαγή των κομμάτων στην κυβέρνηση δεν είναι τυπικό στοιχείο του πολιτεύματος. Είναι το πιο αποτελεσματικό αντίδοτο στη φθορά που προκαλεί η παρατεταμένη παραμονή στην εξουσία. Γιατί η εξουσία είναι δάνειο και όχι ιδιοκτησία!

Όταν ένα κόμμα κυβερνά μία τετραετία, έχει ακόμη το άγχος της λογοδοσίας. Ξέρει ότι ο πολίτης παρακολουθεί, ότι η κάλπη είναι κοντά και ότι κάθε λάθος πληρώνεται. Όταν όμως η παραμονή επεκτείνεται σε δεύτερη και τρίτη θητεία, η σχέση αλλάζει. Η εμπιστοσύνη του λαού μετατρέπεται σε αίσθημα ιδιοκτησίας. Το κράτος αρχίζει να ταυτίζεται με το κόμμα, οι θέσεις με τους πιστούς, οι αποφάσεις με τις ανάγκες της παράταξης και όχι της κοινωνίας.

Έτσι γεννιέται ο "δημοκρατικός δικτάτορας".  Δεν καταργεί τις εκλογές, τις αντιμετωπίζει όμως ως τυπική επικύρωση. Δεν χρειάζεται τανκς. Του αρκούν η αλαζονεία, η οίηση και η πεποίθηση ότι είναι αναντικατάστατος.  Γύρω του συγκεντρώνονται οι κόλακες, οι σύμβουλοι που λένε μόνο "ναι" και οι μηχανισμοί που ζουν από την εύνοια. 

Η κριτική εκλαμβάνεται ως προσβολή, ο αντίπαλος ως εχθρός και ο δημοσιογράφος ως ενόχληση. Η διαφθορά δεν είναι πάντα ζήτημα προσωπικής ηθικής. Είναι συχνά ζήτημα δομής. 

Όπου η εξουσία δεν αλλάζει χέρια, γεννιούνται πελατειακά δίκτυα, αδιαφάνεια και αλληλοκάλυψη. Οι σκελετοί μένουν στη ντουλάπα, γιατί κανείς δεν έχει λόγο να την ανοίξει. Η εναλλαγή λειτουργεί σαν παράθυρο που ανοίγει. Ο νέος κυβερνών βλέπει τα κακώς κείμενα του προηγούμενου, οι θεσμοί ελέγχονται, οι πρακτικές βγαίνουν στο φως.

Ο διπολισμός, με όλες τις ατέλειές του, προσφέρει κάτι πολύτιμο. Μια πραγματική εναλλακτική. Ο πολίτης γνωρίζει ότι υπάρχει αντίπαλος έτοιμος να αναλάβει, και ο κυβερνών ξέρει ότι δεν είναι αναντικατάστατος. Αυτή η διαρκής πίεση βελτιώνει και τις δύο πλευρές. 

Η κυβέρνηση οφείλει να αποδίδει, η αντιπολίτευση να προετοιμάζεται σοβαρά και να καταθέτει πρόταση αντί για απλή γκρίνια. Δεν πρόκειται για αφηρημένη θεωρία. Είναι η εμπειρία των δημοκρατιών που άντεξαν στον χρόνο. 

Οι ηγέτες περνούν, οι θεσμοί μένουν και οι πολίτες θυμούνται ότι η εξουσία είναι δανεική. Οι επικριτές του διπολισμού υποστηρίζουν ότι η μακρά παραμονή ενός κόμματος μπορεί να φέρει σταθερότητα, συνέπεια στο έργο και μεταρρυθμίσεις που χρειάζονται χρόνο . Δύο τετραετίες ίσως να αρκούν...

Γιατί η δημοκρατία χρειάζεται κύκλους. Όποιος τους σταματά δεν προστατεύει τη σταθερότητα. Υπονομεύει την ίδια τη δημοκρατία.  

Η εναλλαγή είναι το εμβόλιο της δημοκρατίας κατά της αλαζονείας.